ferradura en tránsito

Un, naqueloutros tempos, non podía imaxinar que, chegadas as vacas da crise, os recurtamentos afectaran tamén o sentido común.

Digamos, xa, que o primeiro síntoma de violencia está en chamarlle reformas ao recurtamentos. Ese é o primeiro síntoma de violencia, inclusive antes desoutro que apelida os recurtamentos como imprescindíbeis. Porque a ver quen entende que, subindo como sobe o desemprego, haxa cartos a esgalla para unha banca que non só demsotrou ineficiencia senón que é a culpábel da situación na que estamos…e para eles hai cartos, mentres o naval galego, por exemplo, afoga.

É agora que quixeramos dicir que os recurtamentos tamén están a afectar ao dicionario. Lamentabelmente, no da RAG:

violencias.f. 1. Maneira de actuar na que se fai uso da forza física e das armas para ferir ou matar xente. Non quería ter que recorrer á violencia. Un réxime baseado na violencia. CF. brutalidade, forza.2. Grande enerxía. Pechou a porta con violencia. CF. furia. 3. Forza brutal. A violencia do furacán. CF. furia, ímpeto.4. fig. Molestia, incomodidade, embarazo. Quixémoslle aforra-la violencia da situación.

Lamentabelmente no da RAC só se refire á violencia física. O cal é moi inxusto, pois decote se está exercendo violecia sobre nós sen que esta sexa física. Sabémolo moi ben os que habitamos na cultura galega. Sábeno moi ben os afectados polas preferentes. Sábeno moi ben os funcionarios, sempre os primeiros en apagar os lumes da ineficiencia política. Sábeno moi ben os alumnos, que van recibir ensino de peor calidade en nome de algo que no PP chaman a excelencia ( cando é imposíbel ningunha excelencia no ensino cando os docentes teñen máis carga laboral, máis horas no centro, e menos tempo para atender os alumnos, sinxelamente porque son máis alumnos que antes; sábeo toda Europa, sábeo calquera con dous dedos de fronte).

Acaso non é violencia o desmantelamento do sistema de saúde? Pode haber menor violencia que padecer unha doenza e que só os ricos poidan ir ao médico?

Calquera con dous dedos de fronte responderá que dificilmente pode haber violecia máis grande. A non ser a exercida en contra da cultura ( galega, neste caso). Ese é o máximo grao de violencia: xa non é que non che permitan ir ao médico, é que che negan a túa propia existencia, déixante cos mesmos dereitos que un carballo: tes dereito e estar vivo… mentres non morras ou o teu lugar sexa preciso para algún eucalipto.

Pois ben, o indiviuo ese que defendeu os recurtamentos, o indiviuo ese que defendeu, alegre e devotamente, as medidas contra a cultura galega…vai e quéixase de que se exerceu violencia contra el porque el ten dereito a dicir o que lle dea gana e ninguén pode fiscalizalo. Léano.

Xa non é que sexa un burro. Que o é, un inculto, por moita carreira que teña. O peor é que é un burro, un inculto, con moi mala idea. Que vén sendo moito peor. E ameaza seguir co seu infatigábel torpedeo ao sentido común…desde o Tribunal Superior de Xustiza! Como para crer na súa imparcialidade.

A este paso, lembremos que este individuo e amigo persoal de Feixó, non parará até que o dicionario aclare:

violencia: froito da forza física ou ideolóxica, calquera presión exercida sobre membros do PP, pois ningunha presión exercida desde ese partido político pode ser considerada violencia; isto é así pola graza de Deus.

Cráter, de Olga Novo, foi distinguido pola crítica española como o mellor poemario de 2011 en lingua galega.

( Por certo, na ligazón, na revista de Toxosoutos, di: «Pregúntalle ao teu libreiro». Iso sempre é un bon consello. Se non che pasa como a min me pasou)

É a miña lectura desta semana. Un magma de poesía, lavífico e sedimental, raíces no ceo. Tamén unha excepcional ocasión para explorar as relacións (intensísimas) entre a poesía e Literatura Hiperbreve ou Mínima.

Unha boa parte, unha grande parte do poemario está percorrido, está cosido pola Deusa campesiña. Poemas en prosa, repletos de sensibilidade, afirmación, memoria, de orgullo e recoñecemento e homenaxe…á figura da nai, á figura da muller campesiña ( e folga dicir traballadora). Son textos belos como unha bandeira, como un cueiro, coma  a manta que te cobre dos fríos de fóra. Tal que así:

Pasar desapercibida entre o pasto. Ollar de preto a mecánica da lingua dunha ovella cando pace. Empurrar unah semente no senso da floración. Escoitar a música sinfónica do pole cando viaxa. Durmir no fibal da fariña. Dicirvos que podedes ser libres (539

…………………………………………………….

Eu veño de antes dos cancelos das portadas e dos cerrados e dos valados e dos vargos e das paredes e dos murtes e dos arames. De antes e despois. Non agardo nada porque libero todo. Non teño nada nin son de ninguén. (69)

………………………………………………………………

O día que te enterraron nevaba a retortoiro. Entendín entón que a neve non é máis ca unhs forma sensible ó límite da desesperación cromática. (63)

………………………………………………

Eu son atemporal como os teus ollos. Coa as túas mans que apañan garabullos ó mencer. Coma as primeiras letras que escribiches  sobre unha lousa. Son atemporal porque amei os vosos corazóns perecedoiros. (89)

…………………………

Con estes ollos bravos atraveso montes e con estas mans oio a vosa pel pasando frío e con esta boca vexo a vosa fame tocando o tambor do tempo e con esta conciencia entro no vento e con este vento voume de min a vós de vós a min (127)

Impresións do crítico: sabe que son iniciais porque aínda é hoxe que encetou a lectura: sabe que dalgún xeito tamén son finais como son eternas e imponderábeis: imponderábeis como recipientes  e expresión da beleza e da sabedoría: sabe o crítico que le unha requintada ( pola sabedoría) evolución de Novoneyra: sábeo este crítico  que naceu entre herba medrada e mazás, á beira dun cadullo, á beira dun rego ( castelán: riachuelo, mai só é un rego) que atravesa a estrada ( antes de terra-pedra) desde o prado do matadoiro…

Non, non falamos de eutanasia, senón dunha morte lenta e  moi dolorosa. Unha morte lenta e moi dolorosa, inoculada, administrada consciente e deliberadamente. E, cando unha morte é producida nesas circunstancias, o termo para referirse a ela é o de ASASINATO.

Din que é polo noso ben, porque nos devolven a liberdade de morrer.

Quen nos devolve esa liberdade? A xente inculta. Porque esta é unha loita cultural. Xente MOI INCULTA, burros de arado, aínda que só sexa porque desque se nace a morte é unha certidume, unha certidume que ninguén desexa.

Aínda que só sexa por iso. Que hai moitas máis razóns avalando a INCULTURA de ppetimetres estilo FASERO, razóns de índole particular e universal.

Mais, agora quérome referir á desigualdade de condicións en que se produce esta loita entre a CULTURA e a INCULTURA, a burramia máis absoluta. Porque resulta atroz esa desigualdade: mentres a CULTURA impide censurar a incultura porque  sen liberdade de expresión non existe cultura, a INCULTURA censura manifestacións culturais porque lle resultan imcómodas, porque a poñen en evidencia, e di que o fai polo ben de todos…nada menos!

Así lle vai a este país. Así. E así seguirá indo en canto sigan poñendo burros a dirixir a CULTURA NACIONAL…e haxa quen non está disposto a ornear.

Vén na páxina 57, do Transmuta. Porque antes de nada ten que ir a localización; dicía un amigo de meu: seriedade pouca, mais que dure.

Concretamente, nun recadro, delimitado por liña fina. ( Diríase que coma o dunha necrolóxica, mais hai que animar)

Trátase do  organigrama da Cidade da Cultura de Compostela, aínda que na realidade enténdese mellor como plano do enxendro arquitectónico-culturaloide.

Hai dúas entradas, unha pola esquerda ( situada na parte superior) e outra pola dereita ( en tres cuartos do recadro, máis ou menos).

Animarse,  e entremos:

Se accedemos pola esquerda ( que un sempre debe saber de onde procede), o que atopamos, nada máis entrar, é o NICHO Nº 1 , continente da etnografía e os oficios do pasado; á fronte temos o NICHO Nº2, continente do cadáver de Castelao, mais un sinal de prohibido pasar impide o acceso; entre este nicho nº 2 e os número 7  e 3, continentes da Guerrilla Urbana (Ç) e o Centro Ramón Piñeiro ( xa no 7) acompañado de panteón e restaurante, entre eses dous nichos, sitúase o Posto da Garda Civil e un PUB indicado en diferentes tamaños e tipos de letra; xusto por debaixo destes dous nichos (7 e 3) está a entrada pola dereita; xusto por debaixo do NICHO Nº 1 está a Praza do Pacto ( antigo Campo da Malla) e ao seu carón a ZONA DE MANIFESTACIÓN, que é o primeiro que se atopa entrando pola dereita; debaixo da ZONA DE MANIFESTACIÓN está o NICHO Nº 4,  recibe o nome de Psicofonías e lugar para unah Residencia da Terceira Idade; ao seu carón, e para rematar, o NICHO Nº 5,  continente da Cultura Gallega, onde se anuncian conferencias en sesión continua:

08,30: La participación cultural

09,00: La cultura, cosa de todos

09,30: Por una sesión continua de conferencias en gallego

10,30: El gallego también vende

11,00: La participación cultural

11,30: La cultura, cosa de todos

12,00: Almuerzo

English version available

E non hai máis nada.

Conste que eu animeivos, eh…

É un poema actual, así que actuade, meus, queda moito futuro que conquistar

A evolución da poesía galega nos últimos corenta anos é, non hai outro cualificativo, brutal. Non só na poesía galega, tamén en claquera outro sistema que botemos diante dos ollos. En maior ou menor medida, mais non cabe dúbida de que igual non pode ser, por simple lóxica evolutiva.

Fóra de que hoxe a poesía, como calquera outro xénero, é un continente no que se pode achar contido de moi diversas formas, o cal ninguén cordo negará.

Poñamos por caso que é diferenza entre isto de Celso Emilio, en Longa noite de pedra:

No tempo aquil
cando os animales falaban,
decir libertá non era triste,
decir verdá era coma un río,
decir amor,
decir amigo,
era igoal que nomear a primavera.
Ninguén sabía dos aldraxes.
Cando os animales falaban
os homes cantaban nos solpores
pombas de luz e xílgaros de soños.
Decir teu e meu non se entendía,
decir espada estaba prohibido,
decir prisión somente era unha verba
sin senso, un aire que mancaba
o corazón da xente.

¿Cándo,
cándo se perdeu
iste gran Reino?

E este poema de Eva Veiga, que tiro da Biblioteca Virtual Galega:

Vencidos os imnumerables brazos de Deus,
sobre a alma fica unha pesadume antiga:
Icaria da materia.

E non só formalmente, onde se pode aprezar o menor corpo. Mais iso non é substancial e si o que significa: a condensación, a revalorización da palabra como portadora de mundos ( até a esquizofrenia, até o sangue que escribe a imposibilidade de significar o que se quere).

Porén, tampouco esa substancia é todo a  evolución, a meirande evolución prodúcese no popio concepto de poesía. Á poesía de Celso Emilio asistíase como celebración; doloroso ou gozoso, o poema era espectáculo verbal.

A de Eva Veiga xa non, non se asiste a ela, éntrase ou non. Antes, a poesía sempre estaba alí cando espertabas. Agora segue estando, mais hai que saber procurala. Antes, a poesía era unha creación d@poeta. Hoxe, @ poet@ só che dá man, mais a verdadeira dimensión da súa poesía unicamente o lector a pode cubicar.

Evidentemente, isto crea frustración en quen está habituado ao xeito da poesía tradicional. E aínda máis en quen xa non lle facía moitas festas á poesía tradicional. Sen que isto signifique ningún tipo de condena. Só hai que ter paciencia, non desesperar e deixarse levar; habendo vontade, xa chegará o momento en que saibamos botarlle a man, aos poucos, agora pillamos un bocadiño aquí, logo outro pedazo…Aos poucos, e moi concentradamente. Porque se de algo foxe a poesía actual é da lectura mecanicista, veloz, que non deixa tempo á reflexión, tantas veces o acobillo verdadeiro da poesía. Era poesía inmanente. Hoxe é dimanente.

E non quero calalo, sobre todo por esas bocas que decote fumigan pestes sobre a crítica ( galega). A este estado de cousas tamén contribuíu, e moito, a crítica, que soubo describila, interpretala e asimilala.

Hoxe, tampouco o vou calar nin só o único en berralo, temos unha poesía na vangarda que non coñece fronteiras e como tal é recoñecida alén do Padornelo, temos unha poesía que é espello en que se miran outras, doutros sistemas con máis fixación, brillo e esplendor, porque lles reloce como o sol e teñen que erguer a cabeza para contemplala.

E fixémolo nós, sos, sen subvencións nin esas matracas que sempre, e intereseiramente, se lle apoñen ao sistema literario galego. Tal vez, ademais de admiración sincera, tamén provoquemos outros sentimentos máis cínicos, máis cánicos para que se entenda mellor.

Hoxe, explicando o inicio da colonización castelá (colonización, porque o control e manipulación dos ámbitos relixioso, militar, administrativo, cultural e económico, cuxas estas funcións levaban a cabo galegos e en galego, pasou a ser «por decreto e caera quen caera», como no caso das colonias trasatlánticas, prerrogativa dos casteláns), pois nestas véuseme á cabeza que a literatura portuguesa tamén sofre, sen pedilo nin querelo, un efecto de minorización, de despección, de infravaloración semellante ou parecido ao que nós sufrimos.

Hoxe por hoxe, a literatrura de esxpresión portuguesa é do melloriño que se pode atopar no mundo, mais nin portugueses nin brasileiros parecen ter conciencia e consciencia de tal cousa…senón máis ben de todo o contrario.

Un exemplo, non deixan de ser curiosos os esforzos que aquí se fan para non recoñecer que no Concretismo o protagonismo brasileiro é absolutamente decisivo, priotitario e central.

Fíxome no Concretismo concretamente moi a propósito. Porque é a primeira expresión do que será a poesía do século XXI. Ou, dito doutra maneira, se na prosa a vangarda nace de usos que potencian o valor da palabra e a expremen ao máximo, se na prosa a vangarda sexpresa enormes contidos no mínimo espazo posíbel, velaí a Literatura Hiperbreve ou Literatura Mínima…o lóxico é pensar que iso debe tamén debe ter algún tipo de efecto na poesía.

Se vostedes recuperan a ligazon anterior e miran quen son os antecedentes do Concretismo, verán nomes como o de Mallarmé ou Apollinaire, mais quedemos con Mallarmé (deixo fóra a Ezra Poud e Joyce non por criterios estéticos, sigan lendo e saberán a razón), con Mallarmé, nome tamén invocado como antecedente da Literatura Hiperbreve ou Mínima, Literatura Hiperbreve ou Mínima que os norteamericanos USA non souberon aprezar aínda que boa parte dos máis signicados teóricos e críticos seus viviron e traballaron nos USA, de xeito que a LH ou M de desenvolve prioritariamente fóra das fronteiras culturais anglosaxonas.

Teño para min que ese é  o camiño do futuro, na poesía como na prosa. Teño para min que o futuro nos chega de aí, nin de Europa nin de Asia ou outro continente.

E dóeme, ten que doer, que aquí, na Galiza, se invocara a Jack Kerouac á hora de modernizar a expresión poética galega e tirala da contestataria poesía social. Non porque se fixera mal, nin moito menos. Si porque se ignorara o Concretismo, máis noso e máis moderno que a xeración beat e, desde logo, moito máis consciente do que facían. Igual que doe que hoxe, no Brasil, tampouco se saiba enxuizar correctamente un movemento poético de tamaña trascendencia, que é o máis frecuente.

Díganme se esta estado de cousas se pode entender desligado do concepto «colonización», e enumeren, se poden e queren, os prexuízos, as adversidades e distorsións que causa na cultura. Na cultura, iso que fai que o ser humano sexa humano e non vexetal.

Se alguén ten dúbida de que Raxoi, nas eleccións francesas, quería que gañara Hollande, é que padece algún tipo de  distorsión asimilativa da realidade que que procesamos día a día. Cousa moi frecuente, alarmantemente frecuente.

Non resulta complicado entender que o socilaista francés fora/sexa a grande esperanza de Raxoi, porque vai ser Hollande quen lle garanta, na medida do posíbel, que, ademais do «recortes» -iso que eles chaman reformas imprescindíbeis para que a máquina funcione- poida emprender políticas de fomento da actividade produtiva, curiosamente o único asideiro que ten a desastrosa lexislatura gobernada por Raxoi…porque desa maneira igual á xente lle parece que as cousas volven funcionar porque os «recortes» ou reformas obraron esa milagre…

Cando, en realidade, o camiño para saír da crise económica actual non pasa pola estación dos «recortes» ou reformas que tanto gustan no  Fondo Monetario Internacional…é algo de sobra sabido. Abondo o dixeron os exemplos de Arxentina ou Xapón, por se non era suficiente o auxilio do sentido común ( ese que o PP di representar), porén Merkel ( peor polític@ non deu Alemaña desde Hitler), Sarkozy e demais secuaces actuaron convencidos de que a Síndrome da Distorsión Asimilativa da Realidade impide aos cidadáns ser conscientes do que sucede, garantindo unha impunidade que só uns poucos se atrevena contestar, e como son poucos tamén son doadamente criminalizábeis…

E, a todo isto, aquí, co sistema sanitario a piques de ser desmantelado.

E, a todo isto, aquí: así, e sen perespectivas de que a lectura pase a engrosar as prescripcións terapéuticas fundamentais para manter a boa saúde social e individual…que algúns non paramos de berrar aínda que nos chamen tolos.

É o Pijoaparte, personaxe da inesquecíbel novela de J. Marsé.

Pijoaparte surgió de las sombras de su barrio vestido con un flamante
traje de verano color canela; bajó caminando por la carretera del Carmelo hasta la plaza Sanllehy, saltó sobre la primera motocicleta ((engadamos: política) que vio estacionada y que ofrecía ciertas garantías de impunidad (…) ( páx, 13, Seix Barral, 1997)

Pijoaparte, un espírito inconformista que quere rachar a maldición do quero e non podo mais que non pasa de ladrón de medio pelo. Un arrimado á procura de pedigrí progre.

Hai algún Pijoaparte máis rutilante que Feixó? Ollese esa pose, esa vontade de «eu, máis chulo ca un oito», ese enorme e intenso afán de notoriedade social que se percibe en cada unha das súas intervencións públicas, que denotan unha querenza por pontificar, por pontificar ensinando…coma se os demais foramos parvos.

O malo é que esa pretensión formal inclusive didáctica, choca, xa ás primeiras, cun discurso (baleiro, cheo de obviedades, manipulador da palabras e intransixente) revelador que remata por descubrir nel un interlocutor de baixa entidade cultural, xusto o que os  actos feixoanos refrendarán.

E, o peor, é que non é nada novo nin excepcional. Miren para Raxoi, miren para Aznar (o «pijo», neno de papá, por definición),  miren para Esperanza Aguirre ( máis pija imposíbel; e máis inculta… difícil), miren inclusive para Zapatero ( por iso de non fixar demasiado a vista nunha dirección), outro que quixo ser máis do que daba…

Que a mona se vista de seda, hoxe, é o de menos, habituados que o que importa é a imaxe…

Coma se de nenos non nos contaran a fábulas que nos aprenderan a desconfiar das aparencias, a pedir que nos ensinaran a pata por debaixo da porta…

Quen non lle atopa utilidade á literatura, á cultura, é porque non quere. E esa mesma querenza revela un ser inculto… e polo tanto pouco axeitado para rexer os destinos dunha colectividade, unser que, por riba, seguro que tamén conta con poucos escrúpulos morais.

Vai a seguda tanda de subliñados da novela, de  Begoña Caamaño, Morgana en Esmelle. Unha novela, como dixen, polémica.

A miña irmá! Aínda a miña irmá! Viviana semellaba ser consciente do interese que espertaba e déixabase abrazar polos diferentes homes novos que a bailar, atraídos pola súa, para min inédita, desbordante sensualidade e  quedaban prendido ao seu van ata que ela, nunha manobra arteira e sutil, se desembarazaba deles para se deixar logo atrapar por outras mans.  (160)

Primeiro, a novela está escrita en clave feminina, entendo por iso que a autora procura que as personaxes femininas teñan consciencia do valor de si mesmas como mulleres. Iso é algo loábel, serio e a moi a ter en conta. Déilla a ler a unha alumna, advertímndoa diso. E, para ela, o comportamento das personaxes femininas non ten anda anormal. Isto merece reflexión: danse como «naturais» comportamentos que en si son logros da reivindicación feminina.

E pregúntome eu, ido que arriba se pode ler, ese comportamento «tan lixeiro», beneficia ou prexudica a imaxe feminina? Porque se se di que beneficia a que ben queixarse do uso publicitario do corpo feminino…

Unha das miñas amigas habituais veu convidarme a danzar. (161)

Fala un home. E, a min, polo menos, paréceme pouco ou nada verosímil, a  aquelas alturas e aínda  o era rematando o século XX, que unha muller convidara a danzar a un home…

Para máis, lembrese o comentado antes, porque a reflexión debe ir polo mesmo camiño.

Viviana soñaba cunha república celta. Un país sen caudillos nin vasalos. Inspirada polos antigos sabios ateniensese  estudando as causas polas que, na vella Roma, cada período republicano era seguido pola chegada dun novo tirano, Viviana  vivía convencida de que sería posíbel crear, precisamente pola condición insular de Britania, un estado perfecto, de homes e mulleres libres, instrídos e calmos.   (166)

Non me acaba de convencer tanta admiración rendida pola cultura mediterránea, nunha personaxe que é expoñente da pureaza e grandeza da cultura celta. O pobo celta era como era, tanto a pretensión artúrica de salvalo mediante alianzas cos poderosos reinos cristiáns, como a de Viviana, están condenadas ao fracaso, condenadas ao fracaso porque aínda vencendo esa vitoria significaría a fin da civilización celta a pervertela.

….saciado o afán por de reencontrar co seu amigo, devecía agora por volver a Miranda decontadoe  apenas se permitíu parar nunha vella librería (186)

Unha librería nos tempos do rei Artur? Imposíbel. Mais aquí, no tempo de Esmelle, non estamos naquela idade pasada senón noutro tempo…noutro tempo que se non é posterior ao XIX estariamos na mesma…

Ando pola metade da lectura. E deixo aquí estes subliñados, comentados, dunha novela, a de Begoña Caamaño, que non pode deixar de cualificar como polémica.

A voz do meu señor Merlín soou firme e maina, coma se a chegada da señora máis que sorpresa fose cousa agardada. Non reaccionou así a miña señora Xenebra, que se ergueu de socato, deixando caer ao chan o lenzo no que bordaba as aventuras de Sir Percival e que de normal con tanto celo coidaba (15)

Velaquí unha mostra estilística, nela pódese ver tanto que estilo pretende como aquel ao que non dá chegado. Se un le sen demasiada esixencia pódelle valer, mais o certo é que frecuentemente non garda unha sintaxe do ritmo correcta. Como mínimo, no fragmento copiado, o treito sinalado debería ir entre pausas.

Velaquí, tamén, que outra funcionalidade deste fragmento é sinalar o tempo no que acontece a acción.

Todos eses pensamentos e os medos que espertaban ( a Viviana) acompañaron a xerarca a Ávalon ata que as laxes do patio de Tintaxel resoaron baixo os cascos do seu cabalo (39)

O antes dito verbo do estilo non é algo puntual, velaí a proba.

Se é unha novela polémica é porque ao lado de achados tematico, moi oportunos a este momento histórico que vivimos, mais tamén a claquera outro por seren universais, ao seu carón hai outas cousas non tan positivas porque supoñen que o lector debe conceder a graza dunha flexibilidade na verosemellanza…como mínimo excesiva. Aquí xa se pode albiscar algo, como mínimo porque non era frecuente, sobre todo se eran da realeza, que as mulleres viaxaran soas, nin a cabalo.

-Sen dúbida a gran mestra de Ávalon terá necesidade de se asear e refrescar tras tan longa viaxe. (41)

Do que tería necesidade é de descansar. O de beber pode entrar, tamén. Mais o do aseo non era cousa que preocupara moito por aquel entón…

-O destino non existe, Artur-tentou aínda a druída convencer o príncipe-. Mira ben que non se confundan as túas lealdades, pois Britania e Merlín nin son sinónimos nin teñen porque ter os mesmos intereses. (57)

Non é que sexa un experto no tema, mais para min que o concepto de sinonimia é bastante posterior

(…) Se non é Merlín serás ti quen leve a Artur para facer del o grande adaíl da casa de Ávalon (…) (50)

Do mesmo xeito, nunha personaxe do tempo en que estamos e vimos no primeiro subliñado, resulta impropio un arabismo como adaíl. Máis adiante, falarase de como en Ávalon estudaron ensinanzas da cultura grecorromana, mais nada se di da árabe…

Tamén ás veces daba conta dalgún remedio sandábel (…) ( 71)

Entendo que un remedio salitífero, mais o que di é que se trata dun remedio que se pode sandar, igual que un camiño transitábel é o camiño que se pode transitar.

Novela polémica, como digo. Porque a carón deses «desoidos», o duelo dialéctico entre Merlín e Viviana está bastante ben logrado; a democratización do saber fronte ao elitismo non é menos interesante; a penetración imparábel do cristianismo escurantista e  como un pobo pode lograr sobrevivir fronte ao asoballamento dunha cultura allea e faldamente universalizante…parécenme do máis oportuno…igual como a dialéctica entre considerar a relixión como fin ou como medio.