ferradura en tránsito

Xuro que loitarei para que a miña lingua alcance o máis amplo uso social, dentro e fóra da miña comunidade, e obteña a máxima difusión e recoñecemento en todos os ámbitos sociais.(Noeli Pocaterra)

letras lésbicas

Filed under: ACTUALIDADE LITERARIA,CRÓNICA DA CRÍTICA — 29 Novembro 2012 @ 4:03 p.m.

Estou lendo dous libros escritos por mulleres, un en prosa e outro en verso. Hoxe quero reflexionar a partir do de María Reimóndez: En vías de extinción. Petisqueino antonte e lévoo xa ben adiantado. María Reimóndez é unha gran narradora. Ponse  a contar e resulta moi complicado non se sentir engaiolado pola súa arte narrativa. Mais do que quero reflexionar é doutra cousa: da literatura lésbica. Non resulta hoxe complicado pensar nun nicho temático a redor da literatura lésbica. Máis ben todo o contrario, ne sendo prçactica habitual comprtimentar todo, reducilo á minima expresión para quer así inquede meta menos medo o seu coñecemento.

E é unha práctica perigosa, moi perigosa. 

E volvo a María Reimóndez. Xa nesta arestora, as personaxes lesbianas initerésanme pouco, mesmo as leo con certa precaución. Respecto moito, absolutamente, a orientación sexual de cada quen. Eu mesmo tiven un compañeiro de pupitre que pasou de maricón a proxeneta machista…en menos dun mes. Respecto moito a escolla sexual da xente. E cando digo que respecto é que consider normal, lóxico, que as persoas teñamos o dereito a decidir a nosa orientación sexual e polo tanto nin pode escandalizar nin sorprender un escolla diferente da nosa. Unha persoa á que non se lle respecte iso é unha persoa condenada sen razón nin culpa.

Como lles digo, ahi unah cousa que me preocupa fondamente: o feito de que María Reimóndez, unha extraordinaria narradora, pase á historia baixo o epígrafe “Literatura Lésbica”, e , polo tanto, sexa vista como autora marxinal ou un tanto especial. Polo que dixen no parágrafo anterior e tamén porque esa é unha maneira de ocultar unha grande narradora; o mundo que María Reimóndez quere defender pode acabar volvéndose unha lousa que impida o seu coñecemento, coñecemento exento de prexuízos que o redimensionen á baixa ou simplemente impidar ollar a súa grnadeza.

Polo momento estou moi atento ás personaxes masculinas, a ver como as tratan. Porque do mesmo xeito que dixen o que dixen antes, tamém digo agora que non todos os varóns respondemos ao mesmo clixé, ao mesmo estereotipo. Velaí o grande  perigo que teñen que evitar.

Por outra parte, Gaia, a personaxe central de En vías de extinción, lémbrame a morgada ou “maiorazga” de Os camiños da vida ( Ramón Otero Pedraio), mais Pedraio nunca di que fora lesbiana se é que o era. Non o di porquie na época era ben difícil dicilo? Ou simplement é que non o era?

Volvendo a Gaia, a montaraz Gaia, tamén a intelixente Gaia, a lúcida Gaia, non é unha personaxe desas coas que empatizas de primeiras, leva o seu tempo, e faise sobre todo desde a dimensión intelectual e desde conexión que o seu modus vivendi ofrece cunha sociedade desprexuizada, máis natural, máis lóxica, nada consumista e máis racional e sensíbel.  Non e4strañe, pois, aqueilo que dixen: María Reimóndez é unha grande narradora.

6 Comments

  1. A Lila de Lilith. Libraría de Mulleres.:

    Caro Xosé Manuel:

    Non imos entrar en que María Reimóndez é unha grandísima narradora, porque compartimos absolutamente ese xuízo, ao igual que o comparte moita máis xente.

    O que nos preocupa, en realidade, son os teus cometarios sobre a “marxinalidade” da literatura lésbica e, xa que logo, das escritoras que a cultivan. Nós facemos outra lectura. Parécenos que María Reimóndez é, asemade dunha grandísima narradora, unha escritora e unha muller xenerosa, comprometida e valente, moi valente. Ela aposta pola visibilización das mulleres, de todas, independentemente da súa orientación sexual.

    Non podemos esquecer, compañeiro, que a subordinación sexual das mulleres está na orixe mesma do patriarcado. De feito, dá lugar ao poder patriarcal. As antropólogas feministas así o descubriron e así o deron a coñecer xa hai varios lustros (Gerda Lerner, por exemplo, na súa magnífica obra: La creación del patriarcado, deixa moi claro este asunto).

    Mais esta explotación orixinaria ten unha serie de implicacións das que cómpre non nos despistar. A primeira delas é que, para dominar sexualmente as mulleres, estas teñen que carecer de desexo sexual propio, para así poderen estar supeditadas ao “desexo do outro”. Esta é a clave: transmitir de xeración en xeración os valores patriarcais asociados coa sexualidade (e con outras moitas cousas) e, para isto, xa dicía o Jung (sen lle dar perspectiva de xénero, claro), que é imprescindíbel inserilos no “inconsciente colectivo”. Moitos anos despois de Jung, o propio Bourdieu ilustrounos de como actúa o aparato de violencia simbólica, construíndo e perpetuando unha imaxe da desigualdade e da violencia que a fai imperceptíbel mesmo aos ollos de quen a sofre… e unha das principais cuestións que deixa clarísima é que a invisibilización das mulleres (na linguaxe, na ciencia, na arte, na historia…) e principalmente da nosa sexualidade, teña a orientación que teña, é un dos principais recursos para esta finalidade.

    Se partimos desta concepción –que supoñemos compartes- a muller non é suxeito de desexo, senón obxecto do desexo “do outro”. Por outra parte, a sexualidade debe ter como finalidade a procreación, e isto non é unha construción relixiosa (que tamén) senón, a estas alturas, cultural. Xa que logo, inserida no “inconsciente colectivo”, fai os seus estragos nas conciencias da xente, coa inestimábel colaboración da CULPA asociada con todo aquel exercicio sexual que se afaste do paradigma.

    Así as cousas, Xosé Manuel, poderemos convir en que a sexualidade lésbica está especialmente castigada, porque incumpre absolutamente todos os “requisitos”: implica un desexo sexual propio, non ten como finalidade a procreación e reivindica o pracer sexual das mulleres; xa que logo, pon en cuestión a esencia mesma da orde e do poder patriarcal. Por iso é marxinada e silenciada e, cando isto non é posíbel, denostada. O mesmo que o foi (e segue sendo, a moitos niveis) a heterosexualidade libre.

    Non temos máis que ver a negación mesma da súa existencia ao longo da historia. Non temos máis que comprobar, por exemplo, como se tratou este tema no ámbito da esquerda, durante moitísimos anos (e mesmo agora). Por citar un exemplo, nos cárceres de mulleres da primeira etapa do franquismo (situación dura onde as haxa), o tratamento que recibían as mulleres que tiñan prácticas lésbicas era brutal, tanto por parte da institución penitenciaria (magníficamente relatado por Jorge García e Fidel Martínez en Cuerda de Presas) como por parte das outras presas “rojas” (magníficamente relatado e criticado por Juana Doña en Desde la noche y la niebla).

    Xa que logo, consideramos que todos os procesos de liberación deben pasar pola VISIBILIZACIÓN dos seres oprimidos, porque a invisibilización é a arma máis perigosa e efectiva para a súa escravatura: CONSEGUE QUE SE SINTAN NINGUÉN. Pola recuperación dos seus dereitos e da súa dignidade (neste caso dos nosos dereitos e da nosa dignidade, como mulleres), a liberación das mulleres pasa principalmente pola liberación sexual, e unha das claves desta liberación é a da orientación do desexo.

    Estamos firmemente convencidas de que a visibilización pendente é un labor de todas e todos. É un compromiso ideolóxico, político e de cidadanía. Aínda que o custo sexa alto, aínda que nos marxinen por iso, malia a todos os tentos de nos afastar da órbita da maioría ben pensante onde, por certo, as feministas de clase, nin estivemos nunca nin queremos estar. Que pasaría hoxe en día se falaramos dos dereitos das mulleres (mesmo dos máis elementais) se no seu día non escribira Olympe de Gouges a Carta de Dereitos da Muller e da Cidadá… se Mary Wollstonecraft non tivera escrito a súa Vindicación dos dereitos da muller, se Clara Campoamor non tivera defendido o noso dereito ao sufraxio, se Simone de Beauvoir non tivera escrito O segundo sexo… se milleiros e milleiros de mulleres, coma elas, non tiveran ousado enfrontarse coa mesma orde patriarcal? Elas tamén foron marxinadas e tentadas de silenciar. Elas tamén foron xenerosas e valentes… e así ten que seguir a loita.

    Por isto, entre outras moitas cousas, caro compañeiro, consideramos que María Reimóndez é, asemade dunha grandísima escritora, unha muller xenerosa, moi xenerosa; é valente, moi valente, porque está a pór o seu contributo a que se poida normalizar esta cuestión.

    Vivan as mulleres que loitan todos os días. Esas son as imprescindíbeis!!!

    Unha aperta, Xosé Manuel

    Libraría Lila de Lilith.

  2. xmeyre:

    …é que eu, cando falo de “autora marxinal” só quixen significar o inxusto que sería que María Reimóndez pase á historia como alguén importante, só ou case só, no ámbito da literatura lésbica.Porque as importancia de María Reimóndez, sen prexuízo do lesbianismo, excede con moito ese círculo.
    Sei que o tema esperta moitas sensibilidades, mais nunca pensei que ese meu xuízo fora provocar polémica…
    Beizón, Lila de Litith

  3. Ramón:

    Prezado amigo Xosé Manuel:

    Como ben sabes, desde a perspectiva dos longos anos compartidos nestas tarefas críticas, coido que nunca me permitín intervir en ningún comentario teu para matizar ou reflexionar arredor dalgunha lectura que realizaches. Nesta ocasión quixera facelo, lonxe de ningunha acritude, para discrepar dun par de asuntos ao fío desta anotación que realizaches no teu blog.
    Que María Reimóndez é unha gran narradora penso que esta fóra de toda dúbida. É máis, que hoxe en día non se lle recoñezan as súas achegas, tanto no eido da narrativa para adultos como dentro da denominada LIX non é, senón, resultado dunha dinámica endocéntrica e patriarcal do noso sistema literario, pensa en María Xosé Queizán e tantas outras, que proxecta prexuízos e lugares comúns, primando valoracións extraliterias que en tantas ocasións deixan na periferia propostas que deberían estar sempre no centro.
    Con todo, non é esta a reflexión que quería compartir contigo senón o feito de que focalices o teu comentario facendo referencia a nichos lésbicos ao fío da lectura de En vías de extinción pois, francamente, creo que é desacertado, ou inaxeitado, categorizar esta obra en virtude das opcións sexuais que manifestan algúns dos personaxes de ficción que protagonizan…; ao meu ver supón unha reflexión tan desacertada como falar doutro tipo de nichos para obras con personaxes que exhiban outro tipo opcións sexuais; tampouco resultou, ao meu ver, acaído a introdución de referencias a experiencias persoais que confesas pois esa tonalidade contribúe á confusión como tamén esa preocupación arredor do deseño dos personaxes masculinos, que ben pouco achegan á valoración literaria que sei que é o obxecto da túa atención. Estas categorizacións aludidas ou esa prevención diante do que podes considerar estereotipos penso que en nada axudan, xustamente, a defender a túa argumentación. Aínda máis, creo que a obra se defende por si soa desde un punto de vista literario, sen apelar a estas cuestións que ocultan ou minimizan o feito de se tratar dunha obra extraordinaria, realmente arrebatadora en tantas páxinas, por outros moitos motivos que eu deixei explícitos no seu día e polas cales acredito que esta constitúe unha das grandes pezas narrativas publicadas por unha escritora galega nos últimos anos.
    Recibe unha cordial aperta,
    R. Nicolás

  4. xmeyre:

    Queiramos ou non, as historias literarias teñen tendencia ( e ben acusada) a compartimentar en nichos temáticos. Eu só quixen reflexionar sobre o inxusto que sería que María Reimóndez ficara (no futuro, que a iso me refiro, e desde a experiencia do pasado) circunscrita ao alcance do que dea de si tal nicho temático. Máis nada.
    Doutra banda, estar á espretia do tratamento das personaxes masculinas paréceme obrigado. Aínda que só sexa para que este tipo de literatura non caia nos vicios das primeiras letras feministas, que perdían toda verosimilitude neste punto. E non é esta ningunha conseideración extraliteraria nin a literatura lésbica ten porque recibir ningún tipo de favoristismo, por moito que contribúa á liberación feminina (e eu son o primeiro adepto)…literatura é literatura.
    O das referencias á historia persoal, pois mira, crin necesario escribilo, aínda hoxe me abraia aquela mudanza. Eu era un adolescente, e se hoxe me considero unha persoa tolerante débollo en boa parte a esa experiencia.
    A anotación tamén tiña a finalidade de,no posíbel, sondar até que punto se pode falar de literatura lésbica. Aspecto sobre o que non teño unha opinión formada e libre de autocuestionamentos.
    Beizón, Ramón, un pracer e un luxo terte por aquí.

  5. Begoña Caamaño:

    Estimado Xosé Manuel, é obvio que non son eu persoa indicada para entrar nesta discusión, primeiro pola miña condición de narradora case inexperta que bebe e se nutre de obras escritas por homes, pero tamén, e sobre todo, atenta á literatura escrita por mulleres, se cadra porque acho ben interesante a procura das voces silenciadas, de igual xeito que me interesarían os autores e autoras romanís se os houber na nosa literatura.

    Non quero centrarme na polémica da túa crítica concreta senón deixar aquí unhas cuestións xerais que, dende o meu punto de vista, adoitan ser recorrentes cando se fala da escrita deita por mulleres.
    Falas do “nicho lésbico” e eu pregunto: quen crea eses nichos? quen fai os “compartimentos” as “categorías” as divisións e subdivisións no universo da literatura? En definitiva, quen fai o canon? E, aínda un pouco máis aló, hai algo de malo en romper ese canon? ou en escribir a súa marxe? como se non existise, nin nos importase?.
    Dis estar moi pendente das figuras masculinas na novela de María Reimóndez. Pregunto de novo. estás igual de atento ás personaxes femininas das novelas escritas por varóns nos diferentes “nichos” da literatura masculina? (perdón, pódese falar de literatura masculina?). Non te preocupa, non estás farto de que autores magníficos, narradores extraordinarios das nos letras segan nas súas novelas reflectindo mulleres estereotipadas, modelos que, no esencial ben pouco teñen variado? Sería igual a túa crítica se no canto de María fose un home quen escribise sobre un home homosexual? Falariamos daquela de “nicho gay”. sería “En vías de extinción” mellor novela se a súa protagonista non fose lesbiana?

    Fágoche estas preguntas dende a máis profunda estima e a maior consideración para o papel das e dos críticos tan importante, cando non fundamental, para termos un sistema literario adulto e universal e cónstame que as túas criticas son concienzudas e serias, Recoñezo sen pudor o moito que eu mesma levo aprendido tanto das que fixeches aos meus libros como a obras alleas. Se cadra, as túas respostas ás miñas preguntas sorprenderanme e non dubido que aprenderei delas.
    Un saúdo agarimoso de quen aínda non ten claro a que “nicho” pertence!
    Apertas. Begoña

  6. xmeyre:

    Antes de nada,Begoña, estou absolutamente sorprendido porque se teña como “crítica” o que só é unha “anotación”, anotación que non tren outra finalidade que a de reflectir como estou facendo a lectura.
    Tes toda a razón en que tamén a Historia da Literatura está contada desde a perspectiva masculina. E en que os estereotipos sempre son nocivos,independentemente de que se trate de autor ou autora.
    Mais tamén é certo que non é o mesmo escribir hoxe que hai 50 anos; a mesma María Reimónde é un magnífico exemplo, comparada coas escritas feministas da década dos 80´.
    Repito e reitero: só queixen facer unha prospección de futuro, para deixar ben claro que na miña opinión sería moi inxusto que o nome María Reimóndez pasara á historia fundamentalmente como autora lésbica, porque sería moi inxusto na miña estimanza do seu saber narrador.
    Beizón, Begoña, polo diálogo e a estima.

RSS feed for comments on this post.

Sorry, the comment form is closed at this time.